CHP'nin logosu.
Siyaset,  Tarih

"7 dakikada oku"Cumhuriyet’in Kurucu Partisi: CHP

 ‘‘Benim sizlere iki mirasım vardır. Biri Türkiye Cumhuriyeti diğeri ise Cumhuriyet Halk Partisi’dir’’…    Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK

CHP, 9 Eylül 1923 tarihinde Mustafa Kemal ve arkadaşlarının öncülüğünde Halk Fırkası adı ile kuruldu. Cumhuriyetin ilanından sonra 1924 yılında Halk Fırkası, adının önüne Cumhuriyet kelimesi ekleyerek Cumhuriyet Halk Fırkası ismini aldı. 1935 yılında fırka kelimesi parti olarak değiştirildi ve böylece parti günümüzde de varlığını sürdüren Cumhuriyet Halk Partisi oldu. Türkiye Cumhuriyeti siyasi tarihine damga vuran parti işte böyle kuruldu. Partinin ilk genel başkanı da Mustafa Kemal Atatürk oldu.

CHP’nin ambleminde bulunan altı ok, Atatürk’ün belirlediği altı ilkeyi simgelemektedir. Bunlar cumhuriyetçilik, halkçılık, laiklik, inkılapçılık, milliyetçilik ve devletçiliktir. CHP, büyük çoğunluğu köyde yaşayan, okur-yazar olmayan, savaştan çıkan bir halkı, kısıtlı imkânlara rağmen bir dizi inkılapla yeni bir çehreye kavuşturmak için çalıştı. Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı döneminde alfabeden kılık kıyafete, takvimden medeni kanuna dek birçok düzenleme yapıldı. Atatürk’ten sonra Türkiye Cumhurbaşkanlığı ve CHP Genel Başkanlığı koltuğuna oturan İsmet İnönü, toplumsal reformların yanı sıra ülkeyi savaştan uzak tutmaya çalıştı.

1945 yılında kurulan Demokrat Parti (DP), 1950 seçimlerinde iktidara geldi. Ardından gelen 27 Mayıs 1960 darbesi ile siyasal faaliyetler durduruldu. Darbe ile CHP’yi ilişkilendirmeye çalışanlara ise, İnönü örgüte gönderdiği genelgede ‘‘CHP, 27 Mayıs hareketinin ne başındadır ne de içindedir.’’ diyerek cevap verdi.

27 Mayıs Hareketi, CHP’ye yarar sağlamadığı gibi zararı dokunmuştur. Darbe CHP’yi tek başına iktidara gelmekten alıkoymuştur. Askeri müdahale, CHP’ye oy kaybettirmiştir. Darbe olmasaydı CHP, 1961 seçimlerinde zafer elde ederek tek başına iktidar olma şansına sahipti. Ancak gittikçe otoriterleşen Menderes rejiminin, seçimi dürüst bir şekilde yapacağının garantisi yoktu.

Darbeden kısa bir süre sonra onaylanan 1961 Anayasası ile parti faaliyetleri başladı. 15 Ekim 1961 tarihinde yapılan genel seçimlerin sonucunda CHP, oyların %36’sını alarak 173 milletvekili çıkarmıştır. Cemal Gürsel, İnönü’yü hükümet kurmak ile görevlendirir. İnönü kendisinin ve cumhuriyet tarihinin ilk koalisyon hükümetini Adalet Partisi ile kurar. İnönü’nün 8. hükümetinin ömrü kısa sürmüştür. İnönü ikinci koalisyon hükümetini darbeden sonra kurulan yeni partilerle yapar. Bu hükümetin de dağılması ile de üçüncü koalisyon hükumeti bağımsız milletvekilleri ile kurulur.

1965 yılı CHP’nin ideolojisinde planlı bir kırılma noktasıdır. CHP’nin ilk etapta çekingen ardından cesur bir şekilde sola kaymasına neden oldu. Bunda parti genel sekreteri Bülent Ecevit’in de rolü vardır. CHP’nin dümeni sola çevirmesinin altında bazı nedenler yatmaktaydı. 1960’lı yıllar boyunca sol ideoloji dünyada yükselişe geçmekteydi. TİP’in söylemleri CHP’nin söylemlerini etkilemiştir. TİP ‘‘Köylüye toprak herkese iş’’ sloganını kullanıyordu. CHP’de buna karşılık ‘‘Toprak işleyenin su kullananın’’ sloganını üretti. TİP’in ‘‘Hakça düzen’’ söylemi CHP’de ‘‘Bu düzen değişmelidir’’ ile kendini buldu.

1965 seçim hazırlıkları ile ilgili görüşmek için toplanan CHP parti meclisinde bir konuşma yapan İnönü ‘‘Her şeye rağmen Halk Partisi ortanın solunda durumunu muhafaza edecek ve bunu kimseye bırakmayacaktır’’ demiştir. CHP’nin hâlinden memnun olmayan milyonları partisine kazandırmak için ortaya attığı “Ortanın Solu” söylemi, Adalet Partisi’nde anında ‘‘Ortanın Solu Moskova’nın yolu’’ sloganına dönüştü.

1965 ve 1969 seçimlerinde CHP ikinci parti oldu. CHP’nin 20. Kurultayını takip eden günlerde Türkiye’de askeri müdahale beklentisi oluşmuştu. 12 Mart 1971 tarihinde TSK adına radyonun 13:00 haber bülteninde muhtıra okundu. Muhtırayı dört bakanıyla radyodan duyan Süleyman Demirel, kabineyi topladıktan sonra Cumhurbaşkanı Sunay’a istifa mektubu gönderdi. Ecevit, Nihat Erim başkanlığında yeni kurulacak hükümete CHP’nin üye vermesini eleştirerek Genel Sekreterlik görevinden istifa etmiştir.

1972’de CHP, 5. Olağanüstü Kurultayını yaptı. İnönü, Ecevit’in parti meclisine girmemesi için çok çalıştı ama başaramadı. Bunun üzerine partinin genel başkanlığından istifa etti. Ecevit yeni genel başkan seçildi. Son kez CHP kurultayına katılan İnönü, ‘‘Yeni Genel Başkan’ın başarılı olması için elbirliğiyle çalışılması gerektiğini’’ belirtti. İnönü’nün ardından 17 milletvekili ve senatör istifa etti.

Ecevit’in genel başkanlığa gelmesiyle birlikte CHP ülke genelinde yeni bir hava yakaladı. Kars’ın Susuz ilçesine gerçekleştirdiği gezisinde partinin kadın kollarından Şehzade Şahin adlı bir kadın Ecevit’e sarılarak ‘’Bizi bu dar günlerden kurtar ay Karaoğlan’’ dedi. Ertesi gün gazetelerde “Bir Kadın Ecevit’e Karaoğlan Dedi” şeklinde haberler çıktı. Karaoğlan ismi tüm yurtta kısa sürede yayıldı. Karaoğlan’ın adına türküler şiirler yazıldı.

Ellinci senenin aydın kişisi,

Zaman geldi çattı gel Karoğlan,

Bu bozuk düzenden artık usandık,

Sen buna bir çare bul Karaoğlan…

1973 seçimlerinde CHP birinci parti olarak MSP ile koalisyon kurdu. Hükûmete Bülent Ecevit başkanlık edecekti. Başbakan yardımcılığına ise Necmettin Erbakan getirildi. CHP ile MSP’nin yapısal uyuşmazlığı hükümetin 9 ay kadar kısa sürmesine neden oldu. Hükûmetin 9 ay gibi kısa bir zaman dilimi içerisinde Kıbrıs Barış Harekâtı’nı gerçekleştirmesi önemli bir başarıdır. CHP-MSP koalisyonu bozulduktan sonra ülke 16 Eylül 1974’ten 30 Mart 1975’e kadar yaklaşık 6,5 ay gibi uzun bir süre güvenoyu alamamış hükûmetlerce yönetildi. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, hükûmet kurma görevini Demirel başkanlığında Milliyetçi Partiler Topluluğuna vermiştir. Türkiye siyasi tarihine 1. Milliyetçi Cephe Koalisyon Hükûmeti olarak geçen bu hükûmet de halk arasındaki gerginliğe çözüm bulamadı. Siyasal kriz, ekonomik krizi tetikledi. Nihayetinde 12 Eylül 1980 darbesi ile partiler kapatıldı.

                                         

                                                      

     Kaynakça

Kitaplar

Sina Akşin, Yakınçağ Türkiye Tarihi 1908-1980, Milliyet Kitaplığı, İstanbul, 2003

Arsev Bektaş, Demokratikleşme Sürecinde Liderler Oligarşisi, CHP ve AP (1961-1980),  Bağlam Yay. İstanbul, 1993

Hikmet Bila, CHP 1919-1999,  Doğan Kitap, İstanbul, 1999

İsmail Cem, Soldaki Arayış, Can Yay. İstanbul, 2000

Gülsüm Tütüncü Esmer, CHP 1965-1980 Türk Siyasal Yaşamında Ortanın Solu, Yeniden Anadolu Ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Yay., Antalya, 2006

Hakkı Uyar, Türk Siyasal Yaşamında Cepheleşmelere Bir Örnek:Vatan Cephesi, Büke Yay., İstanbul, 2001

Hakkı Uyar, 100 Soruda Cumhuriyet Halk Partisi Tarihçesi (1923-2010), AnkaHa Yay., Ankara, Şubat 2012

Makaleler

Gürcan Bozkır, ‘‘Cumhuriyet Halk Partisi’nde Bülent Ecevit ve Ortanın Solu Düşüncesi’’, Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi, Cilt:4, Sayı:11, Yıl:2005, ss.231-248

Tanel Demirel, ‘’12 Eylül’e Doğru Ordu ve Demokrasi’’, AÜ SBF Dergisi, 56, 4, 2001, ss. 43-75

Kadir Kasalak, Fuat Uçar, ‘‘Türk Siyasetinde Cepheleşme/Kutuplaşma Olgusunun Dinamikleri ve Milliyetçi Cephe Hükümetleri’’,  SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Aralık, 2014, Sayı:33,

Nuran Yıldız, ‘‘Demokrat Parti ve Basın’’, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi (Yıllık), C.51, Yıl:1997, 481-505

Süreli Yayınlar       

Gazeteler

Milliyet

Dergiler

Ankara Üniversitesi SBF Dergisi

Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi

SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi

Erişim Adresleri

http://www.chp.org.tr/?page_id=67&page=13 (Son Erişim Tarihi:22.02.2015)

http://www.hurriyet.com.tr/gundem/5383017.asp  (Son Erişim Tarihi:25.02.2015)

https://www.youtube.com/watch?v=QcpAjZGXcO8 (Son Erişim Tarihi:25.02.2015)

https://www.youtube.com/watch?v=A1Jt0n-DXRg (Son Erişim Tarihi: 28.02.2015)

https://www.youtube.com/watch?v=__hil4xt6Mc (Son Erişim Tarihi:28.02.2015)

Bir Cevap Yazın