Çin Kültür Devrimi
Siyaset,  Tarih

"16 dakikada oku"Çin Kültür Devrimi

Kültür Devrimi öncesi Mao Zedong’un uyguladığı politikaların yeterli başarı sağlayamaması ve ayrıcalıklı sınıflarla dolan Çin, git gide Mao’nun devrimci ideallerinden uzaklaşmıştı. Başarısız politikaları sonucu itibarı sarsılan Mao Zedong hem bu itibarını yenilemek, hem de hayalindeki Çin’i korumak istiyordu. İşte bunları gerçekleştirebilmek için çoğunluğunu liseli ve üniversiteli gençlerden oluşan Kızıl Muhafızları (红卫兵) kullanarak Kültür Devrimi’ni gerçekleştirdi.

1. Mao Zedong (毛泽东)

Mao Zedong, Çin’de o dönemde pek az çocuğun sahip olduğu imkanlara sahip olmuş, babası tarafından okula gönderilmiştir. Ancak daha sonra gelişen süreçte Mao’nun ailesinin kalabalıklaşması ve çiftçilik işlerinin büyümesiyle babası Mao’ya eğitimine son verip, işlerde kendisine yardımcı olmasını isteyince baba-oğul Mao’lar arasında gerginlik daha da büyümüş ve Mao evi terk etmiştir. Mao Zedong o günleri şöyle anlatmaktadır (Göz, 2013):

‘‘Babamla sürekli çatışma halindeydik. Babamın emirlerine itaat edip boyun eğdikçe daha fazla dövülüyordum. Bir gün bu durumun artık bitmesi için isyan etmem gerektiğinin farkına vardım. O gün kendim için başlattığım özgürlük isyanını bugün halkım için başlatıyorum’’[1]

Küçük yaştan beri kendi arzuları doğrultusunda hareket eden Mao, 1966 yılında da yine kendi arzuları doğrultusunda Kültür Devrimi’ne ön ayak oldu. Mao ülkenin sosyalizmden uzaklaşmasını büyük bir sorun olarak görüyordu. Bunu düzeltmek adına acilen harekete geçmesi gerektiğinin farkındaydı.

2. Büyük İleri Atılım ve Sonucu

Büyük İleri Atılım, halkın daha çok ve daha sıkı çalışması ile ülkeyi kalkındırma ve Amerika, İngiltere gibi Batı ülkelerinin ekonomik refah seviyesine çıkarma girişimidir.

Birinci Beş Yıllık Plan[2] döneminin sonuna gelindiğinde ekonomik büyüme hızı oldukça yüksekti ama başta Mao olmak üzere Parti yönetiminin kısa süre içinde İngiltere ve ABD gibi ileri Batı ülkelerini yakalama hedefini karşılamıyordu. (Oktay, 2019, s. 48) Mao’nun bu yeni döneme girdiklerinde hedefi ekonomik ve sosyal olarak güçlü olan diğer ülkelere yetişebilmek ve mümkün olduğunca onları geçmekti. Bunun içinde öncelikle sanayi ve tarım alanlarında ciddi planlamalar yapması gerektiğini biliyordu.

Çin bu uyguladığı yeni planlamalarla ekonomik ve sosyal olarak daha güçlü olmayı hedefliyordu. Bunu yaparken halkın daha çok çalışmasını ve daha çok üretmesini bekliyordu. Köylülerin tarlalarda ve fabrikalarda uzun saatler boyunca çalışıp verimini arttırması hedefleniyordu.

Resim 1. Çin Komünist Partisinin 1959 yılında Büyük İleri Atılım için bastırdığı poster (Shaoyun, 1959)

Posterde “Komün[3] ejderha gibidir, üretim gözle görülür bir şekilde ilham vericidir.” yazmaktadır. Komün’ün ejderhaya benzetilmesi birlik oldukları zaman bir ejderha kadar güçlü olabileceklerine inandıklarının bir göstergesidir. Birlikte yapılan bu üretim onlara daha fazlasını yapabilmeleri için ilham kaynağı olacaktı. Böylece halkın daha çok çalışıp daha çok üretmesi bekleniyordu. Bu dönemde halkın verimini arttırabilmek için bunun gibi birçok poster hazırlanmıştı. Büyük İleri Atılım sadece cesurca yapılmış bir ekonomik proje değil, aynı zamanda halkın verimini arttırarak Çin’in ekonomik kalkınma planının ne kadar canlı ve üretken olabileceğini gösteren bir imaj çizmekti. Çin halkı daha çalışkan ve üretken olmaya zorlanmıştı.

Büyük İleri Atılım girişiminin ilk yıllarında beklenen sonuçlar elde edilmişti. Bu girişimin daha çok desteklenmesi için posterler bastırılmış ve bu posterler sokakları süslemişti. Çalışma yükü daha da arttırılmıştı. Daha çalışkan ve verimli halk imajı oluşturulmuş ve birkaç yıl içerisinde gelişmiş Batılı ülkelere yetişilebileceğe olan inanç kuvvetlenmişti.  

Ne yazık ki, bu girişimin sonu başladığı gibi olmamıştı. 1960 ve 1961 yıllarında tarımsal üretim büyük düşüş göstermişti; 1961 üretimi 1957 yılından yüzde 30 düşük düzeyde gerçekleşmiştir. Bunda 1960-1961 yıllarında hava koşulların olağanüstü kötü olmasının yanında, insanların yoğun çalışma temposunu sürdüremeyip yorgun düşmeleri rol oynamıştır. (Oktay, 2019, s. 50) Kazanılmaya çalışılan canlı ve çalışkan imajın sonuçlarının bu denli ağır olabileceğinin düşünülmemiş olması binlerce cana neden olmuştur. Elde edinilmek istenen imajın sonucunda binlerce insan yorgunluktan hasta olmuş, tarımın veriminin düşmesiyle kıtlıklar yaşanmaya başlanmıştır. Özelikle kırsal alanların yeterince kontrol edinmemesinden dolayı halk büyük zarar görmüştür. Bu dönemde özellikle kırsal kesimlerde eğitim alanında büyük eksiklikler yaşanmıştır.

Başta sorunsuz işleyen sistem zaman geçtikçe aksamalara uğramıştı. Sonucunda tam bir fiyaskoya dönüşen proje ülkede kıtlık sıkıntısının yaşanmasına sebep olmuştu. Planları istediği gibi işlemeyen Mao’nun da itibarı sarsılmıştı.

Ekonomi her ne kadar 1965 yılında toparlanmaya başlamışsa da Mao ülkenin halinden memnun değildi. 1965 sonlarında Jiang Qing[4] ve müttefikleri çeşitli kültürel üretimlerin Komünist liderliğini açıkça eleştirdiğinden şikayet ettiklerinde, Mao Çin’in yeni bir devrimci harekete ihtiyacı olduğuna karar verdi.

3. Kültür Devrimi

Kültür Devrimi’nin bir diğer adı da Büyük Proleter Kültür Devrimidir (无产阶级文化大革命). Mao Zedong’un bu Kültür Devrimi’ni gerçekleştirmek istemesinin iki önemli nedeni vardı. Genel kanıya göre Büyük İleri Atılım girişimi büyük ölçüde Mao tarafından biçimlendirilmişti. (Oktay, 2019, s. 49) Sonucu tam bir fiyasko olan Büyük İleri Atılım projesi binlerce insanın ölümüyle ve ekonominin daha da kötüye gitmesiyle sonuçlanmıştı. Bunun sonucundan Mao Zedong sorumluydu. Bu Kültür Devrimiyle Mao Zedong sarsılan itibarını düzeltebileceğine inanıyordu. Diğer bir önemli nedeni ise; Mao Zedong’a göre Çin yavaş yavaş Sovyetler Birliği’nin gittiği yola doğru gidiyordu. Mao’nun hayalindeki Çin sınıfsız bir toplumdan oluşuyordu. Hala içinde burjuvalığını barındıran Çin, git gide ayrıcalıklı sınıflara bölünüyordu. Mao’ya göre bunu tamamıyla ortadan kaldırmak için Kültür Devrimi şarttı.

Başlangıçta Mao, Kültür Devrimi’ni iki aşamalı olarak düşünmüştü. Bu hareket önce, kendi devrimci görüşüne karşı olan bütün kişilerin siyasal hayattan atılmaları ve etkilerinin ortadan kaldırılması ile başlayacaktı. (Sander, 1996, s. 282) Bunu yapmasındaki en önemli neden ileride karşılaşabileceği sorunları ortadan kaldırmaktı. Onun devrimci görüşüyle çakışan kişileri siyasi hayattan men ederek ona engel olmalarının önünü kesecekti. Birinci aşamada öncelikli hedefi, Mao politikasının yüksek seviyede ve Parti merkezinde bulunan rakipleriydi. İkinci aşama ise Çin Komünist Partisinin Merkez Komitesinin 11. toplantısının sonuna kadar sürmüştü. Bu aşamada ilk hedefler, Partinin, üniversitelerin, okulların ve eğitim, propaganda ve kültürden sorumlu bulunan dairelerin içinde bulunan kimselerdi. Ancak, olayların gelişmesi sonucu bu iki aşamaya bir üçüncü aşama daha eklemek zorunlu hale gelmişti. Bu da Kızıl Muhafızlar aşamasıydı. (Sander, 1996, s. 283) Başta küçük bir hareket, eşitlik yolunda bir kampanya olan Kültür Devrimi çok geçmeden Kızıl Muhafızların terör estirdiği bir yola girecekti.

3.1. Kızıl Muhafızlar

Resim 2. Kızıl Muhafızlar için hazırlanmış bir poster (Lu, 1967)

Mao, Kültür Devrimini başlattıktan sonra Kızıl Muhafızlar (红卫兵) adında bir teşkilat kuruldu. Bu posterde “Kızıl Muhafızlar Birleşiyor!” yazmaktadır. Mao, bu teşkilatı kurduktan sonra teşkilatın birliği için birçok poster hazırlatmıştı. Bu teşkilat çoğunlukla liseli ve üniversiteli gençlerden oluşuyordu. Hareket Mao’nun devrime rağmen ülkede kültür ve eğitim alanında hala burjuva zihniyetinin hakim olduğunu dile getirerek gençleri bu konuda eyleme davet etmesiyle başlamıştı. (Oktay, 2019, s. 51) Çoğunluğunu öğrenciler oluşturan bu teşkilat yoldan çıkmaya çok müsaitti. Başlarda sokak sokak gezip eylem yapan, duvarlara Kültür Devrimi ile alakalı posterler asan bu eylemciler çok geçmeden büyük hatalar yapıp Kültür Devrimi’nin sonunu getirecekti. Kızıl Muhafızlar kendi belirledikleri kurallar çerçevesinde seçtikleri kişileri sorguluyor ve onlara ceza veriyordu. Bu süreçte yaralanan ve hatta ölenler dahi oluyordu. Kızıl Muhafızların Kültür Devrimine katılmasıyla Çin kanlı bir sahneye dönüşmüştü.

İnsanlar her zaman yetkiyi sevmiştir. Elinde bulunan yetkiyle, burjuva olduklarına inandıkları kişilere kural tanımaksızın istediklerini yapan Kızıl Muhafızlar tam anlamıyla terör estirmeye başlamıştı. 1966 yılında gençliğin bu harekette rol almasını sağlamak için tüm okullar kapatılmıştı. İlk ve ortaokullar 1968, 1969 yıllarında açılacak, lise ve yükseköğrenim kurumları ise 1972 yılına kadar kapalı kalacaktı. (Oktay, 2019, s. 52) Kültür Devrimi, 12 ile 14 yaş arasındaki çocukların kendilerine Kızıl Muhafızlar dedikleri ve Mao’nun askerleri olarak sokaklarda her türlü şiddet eylemini gerçekleştirdikleri bir dönemdi. (Gönder, 2018)

Kültür Devrimiyle birlikte Çin’de siyasi ve toplumsal yapının, zorla ve şiddetle değiştirilmeye çalışıldığı bir döneme girilmişti. Toplumsal kurallar hasar görmüş ve korkuyla yönetilen halk eğitimden alıkonulmuştu. Ayrıca devletin her bir kademesi Mao’nun istekleri doğrultusunda değişime uğranmıştı. 

3.2. Kızıl Kitap

Kızıl Kitap (毛主席语录), 1 Ağustos 1965’de Halk Kurtuluş Ordusu tarafından temel eğitim malzemesi olarak basılmıştır. Kızıl Kitap, 33 ayrı bölüm başlığı altında 427 Mao Zedong sözlerinin yer aldığı bir kitaptır. Bu kitap aynı zamanda, Mao’nun seçme sözlerinin yer aldığı Çin Devrimi’nde Mao’nun değişik dönemlerde yazdığı yazılarda savunduğu görüşlerin özeti sayılabilecek bir eserdir. Kızıl Kitap, Çin’de 1966 yılında başlatılan Kültür Devrimi’nin en büyük simgesidir. Neredeyse basılan tüm posterlerde insanların ellerinde bu kızıl kitapları görmek mümkündür.

Resim 3. ÇKP’nin Kültür Devrimi için hazırladığı bir poster (R.R. Publishing, 1967)

Posterde “Başkan Mao bize öğretiyor: İnsanları örgütlemek bizim işimiz. Çin’deki gericilere gelince, insanları devirecek şekilde örgütlemek bize kalmıştır. Devrimci İsyancı gruplar Proleter Kültür Devrimi’ni devam ettirmek için birleşiyor!” yazmaktadır. Ellerindeki kızıl kitapta Mao’nun alıntıları yazmaktadır. Onlar için iyi bir Kızıl Muhafız bu kitabı yanında taşımak zorundaydı. Çünkü parti yönetimi onların yetkisini kısıtlamak istemiş olsa da Mao buna izin vermemişti. Tüm yetkilerini Mao’dan aldıklarını ve onun fikirlerini tamamen benimsemek zorunda olduklarını düşünüyorlardı. Posterde gösterildiği gibi kırmızı kolluk takıp sokaklarda geziyor, okullarda öğretmenleri ve hatta burjuvalığı savunduğunu düşündükleri devlet yöneticilerini bile sorguluyorlardı. Posterde açıkça görülen Kızıl Muhafızların ayaklarının altında ezilenler ise burjuvalılardı. Onları ezmek o dönem için doğru bir eylemmiş gibi gösterilse de bu kesinlikle kabul edilebilir değildi. Halk bu yanlış gidişe ses çıkartamıyordu. Çünkü Kızıl Muhafızlar bir süre sonra her yeri yakıp yıkan bir gruba dönüşmüştü.

Bir süre sonra işler Mao’nun istediği yoldan çıkmıştı. Arkasına Mao’nun gücünü alan Kızıl Muhafızlar terör estirmeye başlamıştı. Kendi aralarında dahi gruplara bölünmüş ve birbirleriyle savaşmışlardı. 1969 yılında yine Mao’nun isteği ile silahlı kuvvetler bu Kızıl Muhafızlara son vermiş, harekete katılan öğrencilerden 20 milyon kadarı “köylülerden öğrenmek üzere” uzun yıllar dönmemek üzere kırsal bölgelere yollanmıştır. (Oktay, 2019, s. 53) Mao’nun başlattığı bu Kızıl Muhafızlar yine Mao tarafından sonlandırılmıştı. Eğitimlerinden alıkonulan çocuklar ve gençler Kızıl Muhafız olmaya zorlanmış ve fazla yetki ile yoldan saptırılmıştı. Öyleyse bu Kültür Devrimi yalnızca burjuvaları kötü etkilememiş, aynı zamanda halkı da kötü etkilemiştir. 1966 ve 1976 yılları arasındaki eğitimi de sekteye uğratarak bu yıllar arasında gelişme kaydedememeye neden olmuştur. Bu yıllar arasında belli yaş aralığında eğitim düzeyinde kalıcı eksiklik olmuştur. Mao’nun Batılı ülkelere yetişme planları ne yazık ki daha da derine gömülmüştür.

Mayıs 1966’dan Ekim 1976’ya kadar süren ve ülke ekonomisinde ciddi başarısızlıklara ve tahrip edici kayıplara yol açan Kültür Devrimi döneminde ise, diğer alanlarda olduğu gibi ekonomi alanında da çok yanlış uygulamalar oldu. (Deniz, s. 67) Bilim ve teknoloji alanında gelişemeyen Çin, ülke ekonomisini de sekteye uğratmıştır. Özellikle Kızıl Muhafızların terör estirdiği 1968 ve 1969 yılları arasında, birçok insan suçsuz yere işinden olmuş, baskılanmış, dışlanmış, dövülmüş ve öldürülmüştü.

Sonuç

Çin’in Büyük İleri Atılım girişimi ile zayıflayan halk, Kültür Devrimi ile birlikte daha da zarar görmüştür. Mao, bu Kültür Devrimi ile yeni bir toplum yaratmak istemişti. Her ne kadar Kültür Devrimi’nin amacı sınıfsız bir toplum yaratmak olsa da bu oldukça başarısız bir girişimdir. Kültür Devrimi’ni basit bir hata olarak görmek doğru değildir. Sonuç olarak, Çin’in belki de en önemli sembollerinden biri olan Mao, aldığı yanlış kararlar ve uyguladığı yanlış politikalar doğrultusunda milyonlarca insanın ölümüne neden olmuştur. Aynı zamanda Çin’in ekonomik olarak geri kalmasında yol açan siyasi hatalar yapmıştır. Mao’nun başlattığı Kültür Devrimi’nin yarar sağlayıp sağlamadığı hala birçok insanın tartışma konusudur. Net olan şudur ki, Mao’nun ölümü ve Kültür Devrimi’nin bitmesiyle yeni bir dönem açılmıştır.

Kaynakça

“Büyük Proleter Kültür Devrimi” Üzerine! (2020). Yeni Dünya İçin Çağrı.

Chen, Y. S. (2019). The Causes and Enlightenment of Chinese Cultural Revolution. Journal of Social Science Studies.

Çakı, C. (2019). Mao Zedong’un Kült Liderlik Propagandasında Kullanılan Posterlerin Göstergebilimsel Analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.

Çalık, Ü. (2011). Çin Ekonomisi (Mao ve Mao Sonrası Dönem). Liberal Düşünce.

Deniz, Y. (2015). Çin’in Ekonomik Dönüşümü ve Üçüncü Dünya. DergiPark, 67.

Dillion, M. (2016). Modernleşen Çin’in Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.

Dölek, L. (2009). Çin’de Sürekli Devrim. Devrimci Marksizm.

Gazi, M. A., Çakı, C., Gülada, M. O., & Çakı, G. (2020). Çin Halk Cumhuriyeti Kültür Devrimi Sürecinde Okuma Alışkanlığının Propaganda Posterlerinde Sunumu. DergiPark.

Gönder, H. (2018). 1956-66 Kültür Devrimi Öncesi Dönem ve Mao’nun Özeleştiri Eksikliği. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi.

Göz, M. M. (2013). Çin’in Birinci Nesil Lideri: ‘‘Mao ZEDONG’’.

Great Revolutionary Rebel Army. (1967) Jilin Lu Yi Great Revolutionary Rebel Army (吉林鲁艺革命造反大军), Jilin. Resim 2. https://chineseposters.net adresinden alınmıştır.

Hong, J. (1994). Mao Zedong’s Cultural Theory and China’s Three Mass-Culture Debates: A Tentative Study of Culture, Society and Politics. Journal of Intercultural Communication Research.

Introduction to the Cultural Revolution. (2007). Freeman Spogli Institute For International Studies.

Oktay, F. (2019). ÇİN Yeni Büyük Güç ve Değişen Dünya Dengeleri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Revolutionary Rebel Command. Shanghai renmin meishu chubanshe (上海人民美术出版社革), (1967). Shanghai. Resim 3. https://chineseposters.net adresinden alınmıştır.

Sander, O. (1996). Çin Halk Cumhuriyetinde Büyük Proleter Kültürel İhtilal. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi.

Yolaç, S. C. (2016). Herkes İçin Çin Tarihi Siyaset Kültür ve Medeniyet. İstanbul: Olasılık Yayınları.

Wu, Shaoyun (吴少云); Zhang, Yuqing (章育青); Lu, Zezhi (陆泽之). Great Leap Forward. Shanghai renmin meishu chubanshe (上海人民美术出版社革), (1959) Resim 1. https://chineseposters.net adresinden alınmıştır.


[1] Short’un çalışmasından (Aktaran Göz, 2013)

[2] İlk olarak 1953-1957 yılları arasında uygulanmaya başlanmıştır. Bu yeni ekonomik planlanmayı hedefleyen bir projeydi. Bu dönemin sonunda ekonomik ve sosyal olarak daha da güçlü bir ülke olmayı hedefliyorlardı.

[3] Komün, kapalı toplum demektir. Bir grup insanın, kendi arasında, ortaklaşa üretmesine ve tüketmesine dayanır.

[4] Dörtlü Çete olarak adlandırılan grubun üyesi olan Çinli siyasetçidir. Aynı zamanda Mao Zedong’un dördüncü karısıdır. Mao’nun ölümünden sonra yargılanarak karşıdevrimci suçlardan ötürü hüküm giymiş ve kendini asarak intihar etmiştir

Bir Cevap Yazın